Swój intensywny rozwój pod koniec XIX wieku Orzysz zawdzięcza ulokowaniu garnizonu wojskowego, wchodzącego w skład systemu obronnego wschodnich rubieży Prus. Obecność setek żołnierzy przyczyniła się do intensywnego rozkwitu lokalnego handlu i usług .

W okresie międzywojennym miasto i jego okolice stały się popularnym ośrodkiem turystycznym, wykorzystującym liczne jeziora i lasy.
Po zakończeniu II wojny światowej ówczesne władze centralne postanowiły wykorzystać infrastrukturę i tradycję związaną z wojskiem, i tak w niewielkim miasteczku, na pięknej mazurskiej ziemi powstał potężny garnizon wojskowy wraz z rozległym poligonem i jednostką karną - jedną z dwu w kraju. Od tego czasu aż do końca lat 90 ubiegłego stulecia te elementy kształtowały kierunki rozwoju.

Z chwilą przeprowadzenia reformy armii i ograniczeniem roli wojska w życiu miasta i gminy, władze terytorialne obrały nowy kierunek rozwoju. Miasto i gmina stawiają na młodzież, sport i aktywny wypoczynek. W tym celu w ostatnich latach zrealizowano szereg inwestycji:

Przy szkole podstawowej w ramach programu „Orlików” wybudowano kompleks sportowy, gdzie dzieci pod okiem instruktorów aktywnie spędzają czas grając z rówieśnikami w piłkę nożną czy w koszykówkę. Gimnazjum, którego pozazdrościć by mogła nie jedna bogatsza gmina, ma w swoim sąsiedztwie oddaną w ostatnim czasie nowoczesną halę sportową wraz z zapleczem, siłownią i sauną. W obiekcie znalazły swoje miejsce liczne sekcje sportowe takie jak sporty walki czy zespoły taneczne. Tu także odbywają się imprezy wykraczające swoim znaczeniem poza granice gminy.

Lokalne liceum ogólnokształcące to pomysł, aby nasza młodzież nie musiała migrować po ukończeniu edukacji gimnazjalnej do szkół w innych miastach. Inwestycje w edukacje nie ograniczyły się wyłącznie do miasta Orzysz. Podróżując po okolicznych wsiach zobaczymy pięknie położony i odnowiony Zespół Szkół w Dąbrówce oraz niedawno odnowioną Szkołę Podstawową w Okartowie nad jeziorem Tyrkło. Naprzeciwko szkoły dzięki staraniom działaczy Ochotniczej Straży Pożarnej Okartowo i władz gminy oddano nowoczesną remizę strażacką.

W 2011 roku miasto oddało do dyspozycji nowoczesną plażę miejską. Przepięknie położona nad czystym jeziorem Orzysz, oprócz strzeżonego kąpieliska podzielonego na 3 baseny oferuje obszerny teren dla miłośników kąpieli słonecznych, boisko do gry w piłkę siatkową, zaplecze sanitarne i zorganizowany w bezpośrednim sąsiedztwie plaży parking.

Aby w pełni móc wykorzystać potencjał regionu, gmina Orzysz przystąpiła do projektu rewitalizacji drogi wodnej łączącej Wielkie Jeziora Mazurskie z Kanałem Augustowskim. Dzięki temu Orzysz i rzeka Orzysza będą połączone z systemem Wielkich Jezior Mazurskich. Projektowana budowa kanału sprawi, że jednostki pływające będą mogły przemieszczać się z jezior Śniardwy i Tyrkło w kierunku północnym, w stronę Giżycka.

Orzysz kojarzony do tej pory z wojskiem, największym poligonem na Mazurach i oczywiście z byłą jednostką karną, czeka na inwestorów gotowych przedstawić ciekawą koncepcję wykorzystania pozostałej po armii infrastruktury.

Ziemia orzyska to region, gdzie królują polodowcowe pagórki, mroczne zagajniki i przecudne leśne kompleksy, to obszar który przyciąga wszechobecną zielenią i mazurskimi jeziorami.

Wielkie lasy i puszcze wyciszają hałasy cywilizacji. To wielobarwna kraina pełna uroku, czaru, osobliwości oraz dziewiczej natury, gdzie niebieskie niebo przeplata się z błękitem wody i soczystą zielenią drzew i łąk.

Znajdziemy tu: wysokie wzniesienia, pola usiane setkami głazów narzutowych, srebrzyste jeziora, liczne rzeki , strumienie oraz kanały, które łącząc się tworzą gigantyczną sieć wodną.

Od strony zachodniej ziemia orzyska graniczy ze Śniardwami – największym jeziorem w Polsce. Jest to akwen morenowy o powierzchni ponad 110 kilometrów kwadratowych, maksymalną głębokością 23 metrów i dnem usianym licznymi głazami, które często kryją się tuż pod powierzchnią wody. Na Jeziorze znajdziemy 8 wysp, a największe z nich to Szeroki Ostrów, Czarci Ostrów i Kaczor.

Śniardwy w połączeniu z innymi jeziorami tworzy szlak Wielkich Jezior Mazurskich, który od wiosny do później jesieni stanowi trasę żeglowną dla licznych amatorów aktywnego wypoczynku na wodzie. Na jeziorze występują silne wiatry i wspomniane wcześniej pułapki w postaci podwodnych głazów co powoduje, że jest ono niebezpieczne dla mniej wytrawnych wodniaków. Dlatego nad bezpieczeństwem żeglarzy na jeziorze Śniardwy czuwa Mazurska Stacja Ratownictwa Wodnego z bazą w Wężewie koło Okartowa.

Jezioro Orzysz położone na północny wschód od miasta jest jedną z największych atrakcji gminy. Ten malowniczy akwen ma bardzo dobrze rozwiniętą linię brzegową, tworzącą wiele zatok, wysp i półwyspów z największym Różanym Ostrowem .

Jadąc samochodem od Orzysza do wspomnianego Okartowa mijamy most na przesmyku łączącym Śniardwy z Jeziorem Tyrkło. Akwen ten to długie na 5 kilometrów jezioro eutroficzne typu rynnowego , gdzie oddalone od siebie na 600 metrów strome brzegi jeziora porośnięte są borami sosnowymi.

Kolejnym przykładem jeziora rynnowego jest leżące na północ od Orzysza jezioro Ublik Wielki. Stojąc po wschodniej stronie, na jego południowym skraju możemy podziwiać wysoki zachodni brzeg z usytuowanym na nim okazałym - dawniej Pałacem Junkrów Pruskich, a obecnie luksusowym hotelem w Ubliku.

Innym rodzajem zbiorników wodnych, jakimi może poszczycić się gmina Orzysz są będące rezerwatami jeziora: Jeziorko koło Drozdowa i Zdedy. Charakteryzują się one dominującą krajobrazowo roślinnością szuwarową. Przylegają do nich lasy i obszary nieleśne z licznymi zabagnieniami oraz rzadkimi chronionymi gatunkami roślin i zwierząt.

Prawdziwą perłą, tym razem dla ornitologów, są leżące na północno-zachodnim skraju gminy Bagna Nietlickie. Na terenie utworzonego tam rezerwatu możemy znaleźć unikatowe odmiany flory i fauny. Jesienią , w sezonie przelotów, gromadzi się na noclegi jednocześnie do 5000 tysięcy Żurawi.
Spotkamy tu również: myszołowy zwyczajne, orły bieliki, orliki krzykliwe, kobuzy, trzmielojady i inne rzadkie gatunki ptaków.

Władze i mieszkańcy Gminy Orzysz w szczególny sposób cenią sobie przywiązanie do tradycji, i kultury tej ziemi. Realizują to między innymi poprzez wiele imprez, które z jednej strony mają łączyć tradycje z teraźniejszością, a z drugiej dawać regionowi świeże impulsy do rozwoju.

Koniec czerwca jest w Orzyszu zdominowany przez sztuki rzeźbiarskie i malarstwo. W tym czasie miasto gości wielu artystów na dorocznych plenerach dając im możliwość czerpania inspiracji z walorów przyrodniczych i tradycji.

Rokrocznie na początku lipca odbywają się Dni Orzysza. Jest to doskonała okazja by pochwalić się osiągnięciami, wskazać ścieżki rozwoju i uczestniczyć w wielu odbywających się w tym czasie imprezach kulturalnym i sportowych.

Nowo oddana hala widowiskowo – sportowa gościła w 2011 roku finalistki regionalnego Konkursu Miss Warmii i Mazur. Tyle pięknych kobiet na raz – ta impreza była skazana na sukces i jest szansa, że od teraz zagości już w Orzyszu na zawsze.

W połowie lipca do wsi Szwejkówko zjeżdżają miłośnicy paralotniarstwa z całego kraju. Jest to okazja by bliżej poznać ten wspaniały sport i uprawiających go ludzi . Chętni mogą wybrać się na podniebną wycieczkę w towarzystwie instruktora, by zasmakować sztuki latania i móc podziwiać okolicę z lotu ptaka. Zlotowi paralotniarzy towarzyszy piknik lotniczy z licznymi konkursami, gastronomią oferującą tradycyjne potrawy i targami sprzętu do uprawiania paralotniarstwa.

Koniec lipca to czas siatkówki plażowej. Podczas turnieju zorganizowanego na plaży miejskiej, zawodnicy rywalizują o Grand Prix Orzysza. Pogoda tradycyjnie dopisuje, a zawodnicy i kibice w przerwach między rozgrywkami korzystają z kąpieliska .

Kultura to także pamięć po dawnych mieszkańcach tej ziemi i dbałość o pozostawione po nich pamiątki .
Historia zadecydowała, że tereny obecnej gminy zawsze znajdowały się w strefie przygranicznej , gdzie różne kultury zderzały się i wzajemnie przenikały.

Wzdłuż jeziora Tyrkło przebiegała onegdaj granica między Galindami a Jaćwieżą . Ziemia ta była usiana strażnicami i grodami . Pozostałości jednego z najlepiej zachowanych to gródek na zachodnim brzegu jeziora. Historia dawna w zadziwiający sposób zazębia się z współczesną… W tym samym miejscu wiele lat później Niemcy wznieśli betonowe bunkry jako element linii obronnej….

Najstarszym zabytkiem Orzysza jest kościół katolicki pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej, wybudowany na początku XVI wieku, jako filia kościoła w Okartowie należał do dekanatu Reszelskiego. Wybudowany przez protestantów w 1530 roku kościół został uszkodzony przez piorun. Wieża odrestaurowanego kościoła spłonęła w 1820 roku. Główny ołtarz, pochodzący z XVII wieku, został zaraz po II wojnie światowej usunięty.
Obecny ołtarz został wykonany w 1948 roku przez Ojców Franciszkanów z Niepokalanowa według projektu księdza profesora Skałbana z Łodzi. W 1961 roku ksiądz biskup Tomasz Wilczyński poświęcił nową figurę ufundowaną przez Orzyszan: rzeźbioną Matkę Bożą Szkaplerzną, a w 1966 roku Chrzcielnicę jako dar na tysiąclecie Chrztu Polski. W 1974roku kościół wzbogacił się o piękne witraże .

Kościół Pod Wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny w Okartowie powstał około 1500 roku za panowania Zakonu Krzyżackiego. W 1799 roku na starych fundamentach został pobudowany nowy kościół, który odnowiono w okresie I-szej wojnie światowej. Portal zachodni i okna budowli zwieńczone są półkoliście. Wnętrze kościoła jest nakryte stropem beczkowym, a obiega je z trzech stron szeroka empora wsparta na drewnianych słupach. Całe wnętrze posiada bogatą, oryginalną polichromię roślinno-geometryczną i symboliczną, zakomponowaną w prostokątnych płycinach malarskich, między którymi umieszczone są pochodzące z Biblii cytaty w języku niemieckim. Kościół otoczony jest starym cmentarzem i murem zbudowanym z kamieni polnych.

We wsi Klusy na wyniosłym brzegu jeziora wznosi się zabytkowy kościół Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych. Historia Klus wiąże się ściśle z kościołem, zwanym niegdyś „Clausula Mariana”, od niego pochodzi nazwa osady "Claussen". Kościół jest malowniczo położony na widocznym z dala wzniesieniu, dominującym nad okolicą. Prawdopodobnie wybudowano go jeszcze w czasach panowania Zakonu.

We wsi Ogródek, znajduje się Muzeum Michała Kajki, naszego mazurskiego poety. Muzeum utworzono w 1968 roku. Ukazuje ono koleje życia, twórczość i działalność poety. Michał Kajka to ludowy poeta, który zasługuje na szacunek i podziw ze względu na jego walkę o polskość Mazur. Co roku muzeum organizuje cykle wieczorów poezji śpiewanej cieszące się dużym zainteresowaniem mieszkańców i turystów. Corocznie w Ogródku organizowany jest konkurs poetycki im. Michała Kajki. Ma on już swoją ogólnopolską renomę.

Znacznie bliższa współczesności historia tych ziem to okres II wojny światowej. W okolicach można znaleźć pozostałości bunkrów będących częścią zewnętrznego pasa umocnień Wilczego Szańca. Ziemia Orzyska to kraina do aktywnego spędzania czasu.

Dla żeglarzy największą atrakcją jest jezioro Śniardwy. Wokół jeziora znalazły swoje miejsce liczne stanice żeglarskie gdzie można zacumować i wypocząć.
Jednym z takich magicznych i ściśle związanym z żeglarstwem miejsc jest wieś Nowe Guty. W miejscowości znajduje się szeroka , piaszczysta plaża i pole namiotowe. Dla miłośników aktywnego wypoczynku swoje usługi oferują szkoły żeglarstwa, windsurfingu i katesurfingu.

Kajakarze docenią z pewnością Orzyski Szlak Kajakowy im. Michała Kajki. Przecinająca gminę z północnego –wschodu na południowy-zachód trasa umożliwia turystom kontakt z niezwykłą, miejscami dziewiczą przyrodą. Droga szlaku łączy jeziora: Zdedy, Lipińskie, Kraksztyn, Kaleńskie, Rostki, Orzysz, Kanał Orzyski, Rzekę Orzysza, Tyrkło po Śniardwy.

Amatorzy wycieczek rowerowych i pieszych docenią mnogość szlaków o zróżnicowanej długości i tematyce.

Mieszkańcy regionu bardzo dbają by turyści odwiedzający te ziemie czuli się jak u siebie. Tradycyjnej gościnności towarzyszy stały rozwój infrastruktury i bazy turystycznej. Kto raz tu przyjechał ten na pewno powróci gdyż zatęskni za pięknem tej ziemi.

Nie tylko latem Orzysz wygląda pięknie.

Jesień maluje miasto na złoto, zaś zimna na biało. Zimą zazwyczaj jest tu mroźno, krajobraz zmienia się diametralnie, przyroda usypia kiedy całość przykrywa biała, puszysta kołderka z mieniących się płatków śniegu.

Trudno byłoby szukać lepszego dowodu słuszności określenia " złota polska jesień", niż propozycja wyjazdu na przejażdżkę rowerem trasami rowerowymi biegnącymi do Giżycka, Ełku czy też Pisza.

Zimą warto wybrać się na spacer w okolice ul. Kanałowej. Warto zwrócić uwagę na malowniczy krajobraz, szpalery drzew przepięknie udekorowanych śniegiem. Wielką frajdą dla dzieci jest dokarmianie kaczek na Kanale Orzyskim.
Można wybrać się także na spacer pięknie oświetlonymi innymi ulicami miasta. Proponujemy spacery po ciągach pieszo- rowerowych w kierunkach Pisza, Ełku czy Giżycka. 

Położony na północny-wschód od Orzysza wiadukt kolejowy jest ciekawym przykładem architektury inżynierskiej z przełomów XIX i XX wieku, a zarazem dobrym punktem widokowym na najbliższą okolicę. Widać stąd pobliskie osady w otoczeniu charakterystycznych wzniesień morenowych.
W kierunku wschodnim widzimy kolejny wiadukt i stację kolejową Odoje. Nieopodal leży jezioro Rząśniki położone nieopodal leśniczówki o tej samej nazwie. Jest to małe, eutroficzne jeziorko rynnowe o niebieskozielonym zabarwieniu wody, świadczącym o zasobności w składniki pokarmowe. 

Orzysz to nie tylko piękne krajobrazy, ale również kultura i tradycja. We wrześniu 2011 r. w Ogródku Jordanowskim odbył się festyn polsko- ukraiński, zorganizowany w ramach projektu pod nazwą: Orzysz i Wołodarsk-Wołyński w drodze do ożywienia współpracy transgranicznej i kulturowej.
W trakcie festynu na muzycznej scenie prezentowały się zespoły z Ukrainy oraz Orzysza, zaś wieczorem wystąpiła gwiazda wieczoru - zespół ENEJ. W międzyczasie można było zakosztować potraw ziemniaczanych przygotowanych przez ukraińskie i polskie gospodynie.

Nawet silny mróz nie jest w stanie odstraszyć wędkarzy, którzy licznie stawili się na starcie w zawodach w wędkarstwie podlodowym na jeziorze Orzysz. Zawody są corocznym cyklem sportów zimowych, gdzie patronat nad imprezą sprawuje Burmistrz Orzysza.
Jak co roku sportowe emocje i dobra zabawa towarzyszą podczas Gminnych Zawodów Narciarskich i Snowboardowych o Puchar Burmistrza Orzysza na stoku w Morenowej Stacji Narciarskiej w Okrągłym. Zawody skupiają coraz większą rzeszę zwolenników.
 

Gmina Orzysz oferuje wspaniałe widoki, wiele atrakcji turystycznych oraz przede wszystkim jeziora. Zimą, krajobrazy regionu zyskują odmienny charakter: zamarznięte jeziora, pola przysypane śniegiem, szadź na gołych gałęziach drzew - wszystko to sprzyja wytworzeniu bajkowego klimatu. Jego uroda i natura tworzą niepowtarzalny charakter i tajemniczą atmosferę. Zima to czas snu i wyciszenia.

Ale nie wszystko zasypia… Można podziwiać liczne tropy żerujących zwierząt: saren, dzików, lisów, zajęcy, jeleni czy łosi. Na terenie gminy Orzysz leży ponad 20 jezior malowniczo wkomponowanych w krajobraz leśny. Najbardziej znanymi są jeziora: Orzysz, Śniardwy, Wierzbińskie, Tyrkło, Buwełno i Ublik Wielki. Te mniej znane, ale warte odwiedzenia to jeziora: Ublik Mały, Rostki, Kraksztyn, Kaleńskie, Strzelniki, Rząśniki, Kępno, Tuchlin, Stoczek, Łazduny, Sajno, Kalinki, Przylesie, Kęplaste i Zdedy.

Niewątpliwą jesienną atrakcją dla turystów oraz mieszkańców jest grzybobranie. Spacerując oddychamy przesiąkniętym jesiennymi aromatami powietrzem, relaksujemy się w gronie rodziny , przyjaciół lub samotnie, kontemplując piękną szatę roślinną tutejszych lasów. Wspaniałą atrakcją zimową jest ice-curling, który należy do sportów zespołowych. Do gry używa się ciężkich granitowych kamieni, które są wypuszczane po lodzie w kierunku celu zwanego domem.. Poziom umiejętności, precyzja i złożoność wykonywanych zagrań oraz odpowiednia strategia sprawiają, że curling jest nazywany „szachami na lodzie”.

Dla wielbicieli żeglarstwa zimowego mamy kolejną propozycję. Na jeziorze Śniardwy rokrocznie odbywają się zawody bojerowe, inaczej zwane Żeglarstwem Lodowym. Jest to sport ekstremalny uprawiany jedynie na mocno zamarzniętych jeziorach.
Icesurfing jest zimową wersją windsurfingu. To nic innego jak żagiel z deską w wersji zimowej. Deska posiada specjalne płozy, umożliwiające ślizganie, i to ślizganie nie byle jakie, bo przy silnym wietrze można osiągnąć prędkość nawet 100 km/h.
Kulig to rodzaj zabawy w przepięknej zimowej scenerii lasów i pól, atrakcyjny zarówno dla dzieci jak i dla dorosłych. Doskonały pomysł na spędzenie niezapomnianych chwil z bliskimi.
Niewątpliwą atrakcją dla odważnych, ale i rozważnych kierowców jest możliwość sprawdzenia swoich umiejętności w jeździe samochodem po lodzie. W lutym w Nowych Gutach, gdy siarczyste mrozy zetną płytką zatokę jeziora Śniardwy lodem o grubości ponad 30 centymetrów, wielu kierowców ćwiczy driffty, bączki i altoneny, próbując szkolić swoje umiejętności.